Nhà thơ – biên kịch HẠNH NGỘ - 'Viết để không đánh mất mình'

Giữa thơ và kịch bản, giữa sự cô độc của người viết và nhịp độ tập thể của một bộ phim, nhà thơ - biên kịch Hạnh Ngộ xuất hiện như một trường hợp đặc biệt của đời sống sáng tác đương đại. Nếu trong những câu thơ, chị chậm rãi, lắng đọng và hướng nội thì trong kịch bản, chị lại bước chân ra đời sống, đối diện khán giả và thị trường. 

Một nhân vật đặc biệt, chị cũng là nhà thơ, biên kịch đầu tiên đến với "The Soul Story" cùng những chia sẻ đầy tâm huyết và thú vị. Trò chuyện vào những ngày đầu năm 2026, FW chúng tôi có dịp lắng nghe chị - một người viết - kể về những lựa chọn, những giằng co thầm lặng, cách chữ nghĩa đã nuôi dưỡng cũng như thử thách chị trong hành trình sống và sáng tạo.

Là một nhà thơ nổi tiếng trên văn đàn, đồng thời lại là một biên kịch có tiếng trong giới điện ảnh, truyền hình, có thể nói đó là hai con đường song song trong hành trình sáng tác của chị. Vậy đó có phải là sự phân thân có chủ ý hay là kết quả tự nhiên của một người buộc phải tìm nhiều hình thức khác nhau để nói hết những điều mình mang theo?

Cảm ơn bạn đã dành cho tôi một câu hỏi hay, tuy nhiên, tôi chưa dám nhận mình là nhà thơ nổi tiếng trên văn đàn. Với 5 tập thơ đã xuất bản, đôi khi tôi vẫn bất lực trước con chữ khi muốn viết về cha, viết cho trẻ thơ… Với công việc biên kịch, tôi nghĩ tôi đã tận hiến thời gian thanh xuân của mình cho nghề, đến mức, đôi khi tự hỏi, mình còn yêu bản thân không hay chỉ yêu nghề? (cười) Tuy vậy, khát vọng có một kịch bản điện ảnh mang tầm văn hóa Việt, hay một bộ phim nói về tình yêu một cách khác biệt, vẫn âm ỉ chảy tràn trong tôi, khiến tôi đôi khi cũng có ý định thấp thoáng “bỏ nghề” mà chưa bỏ được!

Với câu hỏi quá hay và quá khó này của bạn, tôi đành thừa nhận vế thứ hai, giữa thơ và kịch bản là một sự phân thân có chủ ý, như người ta hát một cách bản năng nhưng vẫn phải giữ nhịp điệu. Tôi xem thơ ca là tiếng nói của một cá thể sáng tạo độc đáo, còn điện ảnh là nghề, một công việc mình yêu thích và làm hết sức. Như ai đó đã nói, nếu mình chọn được nghề mình yêu, thì cả đời mình không phải làm việc. 

Nếu thơ là tiếng nói đi vào phần thẳm sâu và mong manh nhất của bản thân, còn kịch bản là tiếng nói hướng ra thế giới, thì trong những giai đoạn khó khăn nhất của cuộc sống, chị thường tìm đến hình thức nào trước và vì sao?

Thật kỳ lạ là trong lúc tôi đang bận rộn nhất với kịch bản phim, viết – biên tập – sửa chữa – đoàn phim hối bài, thậm chí tôi phải ra phim trường để sửa kịch bản, lời thoại cho phù hợp với bối cảnh thực tế, thì ý thơ, lời thơ lại “bật ra”. Lúc đó tôi chỉ vội lấy điện thoại ghi âm lại cho nhanh để còn làm việc, hoặc note nhanh vào điện thoại và đợi lúc rảnh rỗi sẽ xem lại để… làm thơ.

Tuy nhiên, phải thừa nhận rằng tôi làm thơ ít hơn kể từ ngày có “điện ảnh”. Tám năm mới in một tập thơ, thay vì trước đó là khoảng 2-3 năm sẽ xuất bản 1 tập (bao gồm cả audio thơ, xuất bản sách và điện tử).
Những lúc yếu lòng hoặc cảm thấy cô độc tôi làm thơ, bởi thể loại này khiến tôi đi được vào bên trong những tầng sâu ý thức và bản thể mình, hoặc những lúc phân vân hay bất định, tôi sẽ đọc triết học để hiểu biết thêm mà vững chãi… Như bạn nói, điện ảnh là làm việc với tập thể, tôi yêu những người bạn biên kịch đã gắn bó cùng tôi, biết ơn họ, và khi làm việc, tôi cảm thấy mình được chia sẻ, được “sống thực” hơn…

Có những ý niệm, cảm xúc hay trải nghiệm nào mà chị chỉ dám đặt vào thơ, nhưng không thể (hoặc không muốn) đưa vào kịch bản hay không? Điều gì khiến chúng trở nên “không thể chuyển thể”?

Bạn biết đó, đôi khi chỉ ngôn từ mới khiến người ta tưởng tượng được hoặc diễn tả được. Như thế giới nội tâm phức tạp của một nhân vật khi yêu thì trong thơ sẽ là:
“Chẳng điều gì chắc chắn đâu anh
ngoài nỗi chết đang chờ ta phía trước
chưa gặp đã yêu như tiền kiếp
khát nhớ chất đầy thiêu đốt thân tâm…
….
Tình là nắng mênh mang phố núi
trong thương đau hóa giải kiếp làm người.” 
(Trích "Bất tận tình” – trong tập “Nắng từ những ngon chân” – NXB Thanh Niên - 2010)

Chỉ vài câu thơ trên, nếu làm điện ảnh hay viết truyện để truyền tải được “tứ thơ” đó thì theo tôi là… hơi khó và quá mất thời gian. (cười)

Tuy nhiên, cũng phải nói, có những hình ảnh mà ngôn từ khó diễn đạt, hoặc phải diễn đạt rất dài mới thể hiện được: ánh mắt người đang yêu, một cái ôm chặt của nhân vật hoặc những cảnh song hành giữa hiện tại và quá khứ, giữa mệt mỏi và thăng hoa… Lúc này thì điện ảnh lại là nơi phát huy tác dụng, khiến hình ảnh được nhìn ra một cách chân thật nhất. 

Khi bước vào lĩnh vực biên kịch, nơi sáng tác luôn đi kèm với thị trường, khán giả và tập thể, chị đã phải học cách từ bỏ điều gì trong mình, và điều đó có để lại một khoảng trống nào không thể lấp đầy hay không?

Có, điều gì cũng có cái giá của nó cả! Thời gian hưởng thụ cuộc sống và luôn bị rơi vào thế bị động, lúc nào cũng phải đợi ai đó “duyệt kịch bản”, đợi kinh phí làm phim, đợi nhà sản xuất sẵn sàng, đợi đạo diễn đọc kịch bản, đợi phim phát sóng… Tuy nhiên, làm biên kịch giúp tôi học được tính kiên nhẫn hơn, biết “mình biết ta hơn”… Nhưng đôi khi, tôi vẫn cảm thấy “cái áo” này quá chật! Đôi khi cũng phải diễn vai người hiểu chuyện, trong khi muốn hét vào mặt một kẻ hợm hĩnh “đóng vai” nhà sản xuất hay nhà đầu tư… Rồi tự cười thầm, “Đời mà!” rồi bỏ về thế giới riêng tư của mình. Có thể khóc, có thể lặng im nhìn ngắm trời cao, nắng sớm mưa chiều… rồi lại trở về đời thực.

Trong một bài báo, khá lâu rồi, khi tôi trả lời phỏng vấn về một phim điện ảnh mà tôi viết kịch bản đang ngoài rạp, tôi có nói, cảm giác này… như là “chui qua cổ chai nhiều mảnh vỡ”, tuy nhiên, cũng có những tình huống điện ảnh kiến tôi “sáng hơn”, yêu bản thân hơn vì mình đã làm được điều gì đó… Không chỉ là “bào mòn” cái tôi xù xì, độc đáo và khác lạ, điện ảnh khiến tôi “đẹp hơn”, biết quan sát những thay đổi tinh tế ở xung quanh cuộc sống của mình hơn.

Chị định nghĩa thế nào về sự “thành thật” trong sáng tác? Liệu một tác phẩm được công chúng yêu thích nhưng không còn đúng với cảm xúc nguyên sơ ban đầu có khiến chị day dứt?

Có lẽ tôi khá may mắn ở điểm này. Trong gần 20 tác phẩm điện ảnh và phim truyện truyền hình, sáng tác trong hơn 15 năm qua, nhìn lại, tôi đều thấy các đạo diễn vất vả sáng tạo với đứa con tinh thần của mình… Duy có một số kịch bản của tôi chưa được sản xuất, là chưa có đạo diễn nào hiểu được, hoặc các nhà sản xuất không đủ kinh phí để sản xuất, do tính thị trường khén hoặc khó thu hồi vốn, dù kịch bản đã được Cục điện ảnh Việt Nam đầu tư sáng tác, như: Hồn gỗ (phim điện ảnh về nghề điêu khắc gỗ của Việt Nam - viết chung với biên kịch Minh Mẫn), Vũ điệu Đông Dương… và được Hội điện ảnh Thành phố Hồ Chí Minh đầu tư, như: Mặt nạ tình yêu, Non nước muôn thu (phim điện ảnh lịch sử thời Trần, viết chung với nhà văn Bùi Anh Tấn).

Những thất bại, im lặng hoặc bị hiểu sai trong đời sống nghệ thuật đã thay đổi cách chị nhìn nhận bản thân và chữ nghĩa như thế nào?

Lúc đầu là ngạc nhiên, sau là có thất vọng nhưng dù sao thì trong đời nghề hay đời yêu, đời thường cũng vậy. Luôn sẽ có thất bại hoặc hiểu lầm. Thật ra, nhiều lần thất bại mới có một thành công, chỉ là, trong khi thất bại thì mình tự cương quyết đứng dậy, nói là tôi “đang học”, rồi làm tiếp để thành công! Như thành tựu tác phẩm của tôi, không có giải thưởng bên thi ca, cũng rất ít giải thưởng bên điện ảnh, nhưng tôi vẫn biết giá trị của nó, vẫn có bạn đọc và khán giả của mình. Thế giới rộng lớn bao la, như tin vào lòng người rồi cũng sáng tỏ, tôi chọn hành trình hiểu bản thân mình và không bao giờ từ bỏ… Tôi yêu những việc tôi làm. Tôi yêu bản thân mình ngay cả lúc tôi vấp ngã, lúc tôi khóc hay thất bại, bị phản bội hay bị coi thường… Có ra sao thì tôi vẫn là tôi, như lá màu xanh, như hoa tỏa sắc hương… Kiên định và chấp nhận cả mặt sáng và mặt tối của mình là con đường tôi đã chọn từ khi bước vào tuổi 29 – sau 1 đổ vỡ lớn trong cuộc sống… Có người chấp nhận tôi, có người không, có người muốn uốn ắn tôi, nhưng tôi thì như nước, đến cả tôi còn không “uốn” được, hỏi chi ai!

Nếu nhìn lại toàn bộ những gì đã viết cho đến hiện tại, chị thấy mình đang viết để lưu giữ điều gì: ký ức, nỗi đau, niềm tin, hay chính sự tồn tại của bản thân?

Tôi viết để thể hiện những thông điệp mà cuộc sống gửi đến cho mình, tôi không hẳn chỉ viết cho tôi, sắp tới tôi sẽ chuyên tâm viết cho thiếu nhi – nhưng cũng là để phụ huynh đọc mà hiểu về con của mình, về sự sống nhiệm màu ra sao, đẹp đến thế nào… 

Ở một thời điểm nào đó, người viết thường phải đối diện với câu hỏi: viết để sống hay sống để viết. Chị đã từng đứng trước lựa chọn này chưa, và chị đã đi qua nó bằng cách nào?

Tôi thật sự đang ở trong thời điểm mà bạn nói, có quá nhiều câu hỏi và cả hoang mang khi giá trị vật chất bị đảo lộn, làm quá nhiều mà hưởng quá ít. Các nhà văn, nhà biên kịch ở Việt Nam – người thường được gọi là mẹ của tác phẩm điện ảnh hay sách (nếu ví von tác phẩm văn chương, điện ảnh là những đứa con tinh thần của họ) thì ai, ai là những người sẽ “có hiếu” với người mẹ đó? Doanh thu phim có khi trăm tỉ nhưng nhuận bút biên kịch phải chia năm xẻ bảy? Rồi những văn bản về việc người sáng tác được hưởng 8 – 12 % lợi nhuận từ các sản phẩm tinh thần nhưng không thấy ai thực hiện? Đời sống của nhà văn, biên kịch hiện nay chỉ là những thương lượng mà họ vì cuộc sống phải nhận những đồng tiền ít ỏi… 

Khi tôi đặt câu hỏi về quyền lợi của mình… thì cũng có nghĩa là tôi… ít muốn tận hiến hơn, ít vô tư hơn, ít làm vì đam mê hơn. (cười buồn) Giống như người con gái khi yêu, đến lúc “phải” đặt câu hỏi về chuyện cưới hỏi hay tương lai hai đứa… thì tình yêu của cô giành cho chàng trai liệu có ít đi không? 

Sau tất cả những trải nghiệm với thơ và kịch bản, chị nghĩ điều quan trọng nhất mà chữ nghĩa đã dạy mình là gì, không phải với tư cách nghệ sĩ, mà với tư cách một con người đang sống?

Tôi nghĩ viết rất tốt cho hoạt động của não và thư giãn… Khi nói, tôi có thể rất “động” tâm, nhưng kì lạ là khi viết, tôi rất tĩnh… Người ta nói nhà thơ “say”, nhưng không, họ say trước đó, lúc viết họ tỉnh thì những con chữ mới chứa đựng được hồn thơ… Cũng vậy, một nhà biên kịch phải đóng nhiều vai cho các nhân vật của mình sống, thì liệu họ có say được không? Tỉnh táo và tĩnh lặng khi viết đã mang lại cho tôi một sức sống bền bỉ và lòng biết ơn sâu sắc với nghề nghiệp này, dù là nghề đã chọn tôi hay tôi đã chọn nghề… Nói thật, có lúc tôi chỉ muốn chọn… đi chơi! Nhưng rồi đi chơi về lại viết! (cười hạnh phúc)

Xin chân thành cảm ơn chị về buổi trò chuyện nhiều cảm xúc!

Lilian

Hình ảnh: Nhân vật cung cấp